บทความ

คดีที่ประชาชนหรือชุมชนฟ้องหน่วยงานของรัฐ เพื่อให้ได้รับประโยชน์ตามรัฐธรรมนูญ หมวด 5 หน้าที่ของรัฐ

15/10/2021
21359

Highlight

  • รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันบัญญัติเรื่อง “หน้าที่ของรัฐ” เป็นครั้งแรก
  • ประชาชนและชุมชนมีสิทธิฟ้องหน่วยงานของรัฐให้ปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ
  • ก่อนนำคดีไปฟ้อง บุคคลและชุมชนต้องร้องต่อ “หน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้อง” ให้ปฏิบัติหน้าที่ และร้องต่อ “ผู้ตรวจการแผ่นดิน” เพื่อเสนอให้ “คณะรัฐมนตรี” สั่งการก่อน หากเห็นว่าการสั่งการของคณะรัฐมนตรียังไม่ถูกต้องตามรัฐธรรมนูญ จึงจะนำเรื่องไปสู่ “ศาลรัฐธรรมนูญ” ได้

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

  • รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 210 วรรคหนึ่ง (3) ประกอบมาตรา 51 ถึงมาตรา 63
  • พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2561 มาตรา 7 (4) และมาตรา 45

 

           “หน้าที่ของรัฐ” เป็นบทบัญญัติที่ปรากฏครั้งแรกในรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบัน เดิมทีรัฐธรรมนูญฉบับก่อน ๆ ของไทยจะบัญญัติเฉพาะเรื่อง “แนวนโยบายแห่งรัฐ” เพื่อเป็นแนวทางแก่รัฐในการตรากฎหมายและกำหนดนโยบายเพื่อให้เกิดความต่อเนื่องและสม่ำเสมอในการบริหารราชการแผ่นดิน อย่างไรก็ตาม หากรัฐไม่ดำเนินการตามแนวนโยบายที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ก็ไม่อาจฟ้องรัฐให้ปฏิบัติได้ เพราะแนวนโยบายดังกล่าวเป็นเพียงแนวทาง (Guidelines) ในการดำเนินนโยบายเท่านั้น ไม่ได้มีสภาพบังคับให้รัฐต้องปฏิบัติแต่อย่างใด

            เมื่อมีการจัดทำรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ผู้ร่างรัฐธรรมนูญเห็นถึงปัญหาสภาพบังคับของบทบัญญัติว่าด้วยแนวนโยบายแห่งรัฐ จึงจัดให้มีหมวด 5 ว่าด้วย “หน้าที่ของรัฐ” ขึ้นมาเป็นครั้งแรก บทบัญญัติดังกล่าวเป็นการบังคับให้รัฐต้องปฏิบัติ หากรัฐไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ (Duties) ที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ในหมวดนี้ ประชาชนหรือชุมชนย่อมมีสิทธิฟ้องรัฐให้ดำเนินการตามหน้าที่ของรัฐได้
           
           รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันบัญญัติหน้าที่ของรัฐไว้หลายประการ เช่น การให้เด็กทุกคนได้รับการศึกษาเป็นเวลา 12 ปี อย่างมีคุณภาพโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย การให้ประชาชนได้รับบริการสาธารณสุขที่มีประสิทธิภาพ การจัดให้มีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของประชาชนอย่างทั่วถึง การจัดให้มีการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุลและยั่งยืน การจัดให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลหรือข่าวสารสาธารณะได้โดยสะดวก เป็นต้น

            ปัญหามีอยู่ว่าถ้ารัฐไม่ปฏิบัติหน้าที่ตามที่รัฐธรรมนูญบัญญัติ ประชาชนมีสิทธิดำเนินการอย่างไรได้บ้าง เกี่ยวกับเรื่องนี้รัฐธรรมนูญบัญญัติว่า ถ้ารัฐไม่ดำเนินการตามหน้าที่ของรัฐที่บัญญัติไว้ในหมวด 5 หากกรณีนั้นเป็นหน้าที่ที่รัฐต้องทำเพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ประชาชนโดยตรง ประชาชนและชุมชนมีสิทธิ “ติดตาม” และ “เร่งรัด” ให้รัฐดำเนินการได้ นอกจากนี้ ยังมีสิทธิ “ฟ้องร้อง” หน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้องเพื่อจัดให้ประชาชนและชุมชนได้รับประโยชน์จากการดำเนินการอันเป็นหน้าที่ของรัฐด้วย

           การฟ้องหน่วยงานของรัฐให้ปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญเป็นคดีประเภทหนึ่งซึ่งอยู่ในอำนาจของศาลรัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ดี ก่อนที่จะนำคดีมาฟ้องต่อศาลรัฐธรรมนูญ บุคคลหรือชุมชนที่ได้รับความเสียหายจากการที่รัฐไม่ปฏิบัติหน้าที่ หรือปฏิบัติหน้าที่ไม่ถูกต้องครบถ้วน หรือปฏิบัติหน้าที่ล่าช้าเกินสมควร จะต้องดำเนินการตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายบัญญัติไว้ตามลำดับ ดังนี้

           1) บุคคลหรือชุมชนจะต้องไปร้องขอให้ “หน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้อง” จัดให้ตนหรือชุมชนได้รับประโยชน์จากการปฏิบัติหน้าที่ของรัฐตามรัฐธรรมนูญก่อน หากหน่วยงานของรัฐปฏิเสธไม่ดำเนินการ หรือไม่ดำเนินการภายใน 90 วันนับแต่วันที่ได้รับการร้องขอหรือปฏิบัติหน้าที่ไม่ถูกต้อง บุคคลหรือชุมชนจะต้องโต้แย้งเป็นหนังสือต่อหน่วยงานนั้นภายใน 30 วันนับแต่วันที่ทราบหรือวันที่ได้รับแจ้งหรือถือว่าได้รับแจ้ง

           2) บุคคลหรือชุมชนต้องไปร้องต่อ “ผู้ตรวจการแผ่นดิน” ว่าหน่วยงานของรัฐไม่ได้ปฏิบัติหน้าที่ให้ถูกต้องครบถ้วนภายใน 30 วันนับแต่วันที่มีหนังสือโต้แย้ง หากผู้ตรวจการแผ่นดินเห็นว่าหน่วยงานของรัฐยังปฏิบัติไม่ถูกต้องครบถ้วนตามหน้าที่ของรัฐที่รัฐธรรมนูญบัญญัติ ผู้ตรวจการแผ่นดินจะเสนอไปยังคณะรัฐมนตรีเพื่อพิจารณาสั่งการต่อไป เมื่อคณะรัฐมนตรีสั่งการอย่างไรแล้วก็จะแจ้งให้บุคคลหรือชุมชนที่เป็นผู้ร้องทราบ

           3) บุคคลหรือชุมชนมีสิทธิยื่นคำร้องต่อ “ศาลรัฐธรรมนูญ” ได้ ถ้าเห็นว่าการสั่งการของคณะรัฐมนตรียังไม่ถูกต้องครบถ้วนตามหน้าที่ของรัฐที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ โดยจะต้องยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญภายใน 30 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้งการสั่งการของคณะรัฐมนตรี ทั้งนี้ กฎหมายกำหนดด้วยว่าศาลรัฐธรรมนูญจะต้องพิจารณาคดีให้แล้วเสร็จภายใน 120 วันนับแต่วันที่ได้รับคำร้อง

           การที่กฎหมายกำหนดขั้นตอนให้บุคคลหรือชุมชนต้องร้องต่อหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้อง รวมถึงต้องไปร้องต่อผู้ตรวจการแผ่นดินก่อนจึงจะนำคดีมาฟ้องต่อศาลรัฐธรรมนูญได้นั้น นอกจากจะช่วยลดปริมาณคดีที่จะเข้าสู่การพิจารณาของศาลแล้ว ยังเป็นการเปิดโอกาสให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ทราบถึงปัญหาความเดือดร้อนของประชาชน และสามารถพิจารณาแก้ไขให้ถูกต้องได้ด้วยตนเอง โดยไม่ต้องมาเป็นคดีฟ้องร้องกันในศาล อย่างไรก็ตาม หากบุคคลหรือชุมชนร้องเรียนไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้องแล้วยังคงไม่ได้รับประโยชน์ตามที่ตนมีสิทธิจะได้รับ ศาลรัฐธรรมนูญก็จะเข้ามาวินิจฉัยเพื่อให้รัฐปฏิบัติให้ถูกต้องตามรัฐธรรมนูญต่อไป

 

More Information



 

เรื่องอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง

Back to top